همزمان با ۲ فوریه روز جهانی تالاب‌ها، نگاه‌ها به پهنه‌های ارزشمند آبی کشورمان دوخته می‌شود. خوزستان، با گنجینه‌ای بی‌نظیر، سهم ۱۸ درصدی از تالاب‌های ایران را دارد و با شش تالاب بین‌المللی شادگان، هورالعظیم، بامدژ، میاگران، بندون و شیمبار، یک‌پنجم مساحت تالاب‌های کشور را در خود جای داده است.

وجود این تالاب‌ها در خوزستان گواهی زنده بر تنوع زیستی و تامین معیشت هزاران خانوار است اما امروز این پهنه‌های آبی که زمانی نماد حیات و فراوانی بودند، نفس‌های آخر را می‌کشند.

کارشناسان همواره در مورد وضعیت تالاب‌های خوزستان هشدار داده‌اند؛ مشکلات ریشه‌ای از تامین نشدن حق‌آبه تا آلودگی‌های نفتی و مدیریت ناپایدار، منجر به این شده است که این  تالاب‌ها در سکوت و بی‌توجهی به مرز نابودی برسند.

دکتر مهدی قمشی استاد تمام دانشکده مهندسی علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص وضعیت تالاب‌های خوزستان اظهار کرد: وضعیت تالاب‌های خوزستان خوب نیست و در واقع، خراب است. در حقیقت هر کدام از تالاب‌های خوزستان مشکلات خاص خود را دارد. تالاب مرزی هورالعظیم، مهم‌ترین تالاب خوزستان و از نظر تنوع زیست محیطی عرصه‌ای خالص است است اما یکی از مشکلات اصلی آن فعالیت‌های نفتی در عرصه این تالاب است زیرا ملاحظات زیست محیطی در آن رعایت نمی‌شود. محدودیت‌ها در دسترسی به تالاب و آلودگی‌های احتمالی موجب شده است که فعالیت‌های نفتی، هورالعظیم را تحت تاثیر قرار دهد.

وی افزود: دومین مشکل این تالاب، تامین حق‌آبه آن است؛ حتی حق‌آبه حداقلی هورالعظیم تامین نمی‌شود. تنها منبع تغذیه‌کننده هور، رودخانه کرخه است، اما بارِ مصرف زیادی روی این رودخانه است و بیشتر این بار بیرون از استان خوزستان است. این مشکلات موجب شده است حق‌آبه به پایین‌دست که هور در آن قرار دارد، نرسد.

استاد تمام دانشکده مهندسی علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: سومین مشکل هورالعظیم، ورود پساب‌ها است. از سوی دیگر، به دلیل تامین نشدن حق‌آبه، استعداد تبدیل هور به کانون‌های ریزگرد بالاست و این خطر، همه استان خوزستان را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بنابراین هر چند زهاب منبع خوبی برای تغذیه تالاب نیست اما حداقل، زمین را مرطوب نگه می‌دارد و ناگزیر وارد آن می‌شود. 

وی بیان کرد: چهارمین مشکل هورالعظیم، مرزی بون آن است که محدودیت‌هایی ایجا کرده است؛ مسائل امنیتی و شرایط مرزی، توجیه استقرار دایک‌های مرزی در پهنه تالاب هورالعظیم است اما این دایک‌ها هم مشکلات خاص خود را ایجاد کرده‌اند. بنابراین یکی از بحرانی‌ترین تالاب‌ها از نظر رسیدگی، هورالعظیم است که دچار مشکلات متعددی است.

تغذیه تالاب بین‌المللی شادگان از فاضلاب نیشکر  

قمشی گفت: تالاب بین‌المللی شادگان نیز وسعت زیاد و چند منبع تغذیه‌ای دارد. مردم اطراف از نخیلات، صید و دامداری معیشت خود را می‌گذرانند و تنوع اشتغال در اطراف این تالاب زیاد است.

وی ادامه داد: یکی از منابع تغذیه‌کننده تالاب شادگان، رودخانه جراحی است که دچار مشکل شده و در چند سال اخیر، آبی که از این رودخانه به تالاب وارد شده، صفر بوده است و تنها منبع تغذیه آن زهاب‌های نیشکر است. این زهاب‌ها از نظر کیفی شرایط خوبی ندارند و ناگزیر باید تحمل شوند، زیرا مرطوب بودن تالاب بهتر از نبودن آب است.

عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز اضافه کرد: زهاب‌ها شوری و آلودگی دارند و شرایط محیط تالاب و بخش آب شیرین آن را به شدت تغییر داده‌اند و نخیلات هم خشک شده‌اند. در پی این شرایط، اشتغال مردم اطراف تالاب شادگان هم تحت تاثیر این منابع آلوده قرار گرفته است. 

نابودی وسعت عمده تالاب بامدژ

وی افزود: سومین تالاب خوزستان، بامدژ در اهواز است که تنها منبع تغذیه‌کننده آن رودخانه شاوور است. بیشترین مشکل این تالاب به تصرفات عدوانی و غیرقانونی برمی‌گردد و بخش زیادی از آن از بین رفته است. علاوه بر تامین نشدن حق‌آبه، این تصرفات مشکلات بسیاری هم ایجاد کرده است.

تالاب‌های خوزستان آینده‌ای دارند؟

قمشی ادامه داد: تالاب‌های دیگر مانند شیمبار و بندون کمتر مشکل دارند ولی باز هم مشکل تامین نشدن حق‌آبه را دارند و به دلیل تغییر اقلیم و مصرف بیش از حد از آبراه‌ها، حق‌آبه لازم را دریافت نمی‌کنند.

وی تصریح کرد: متاسفانه چشم‌انداز خوبی برای تالاب‌های خوزستان دیده نمی‌شود زیرا برای منابع تغذیه‌کننده و مسائل تعرض به این تالاب‌ها فکری اندیشیده نشده است. این تصرفات و فعالیت‌ها در تالاب‌های خوزستان به شدت ادامه دارد و تامین حق‌آبه آن‌ها هم جدی گرفته نشده است بنابراین در آینده نه تنها وضعیت بهتر نخواهد شد بلکه بدتر هم می‌شود.

حقی که با بهانه‌های مختلف داده نمی‌شود

موسی مدحجی رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان هم در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به خشکسالی شدید سال گذشته اظهار کرد: هر کدام از تالاب‌های خوزستان در یک حوضه آبریز جداگانه قرار دارند. در سال آبی امسال یعنی از مهرماه، همه تالاب‌ها به جز هورالعظیم تحت تاثیر بارش‌ها قرار گرفته‌اند.

وی افزود: تالاب هورالعظیم از حوضه آبریز کرخه تامین می‌شود که بارندگی خوبی در این بخش نداشتیم و بخش عراقی تالاب هم همچنان خشک است و کمتر از ۳ درصد آب دارد و در واقع، تنها مرطوب شده است. این مساله نگرانی ما را دو چندان می‌کند. 

مدحجی افزود: در این حوضه اگر بارشی هم رخ داده، در حال ذخیره‌سازی در سد است و تاثیر زیادی در آبگیری تالاب نداشته است. 

جاده‌سازی شرکت نفت در تالاب هورالعظیم 
رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان با اشاره به برخی چالش‌های تالاب‌ها گفت: برخی از چالش‌های تالاب‌ها از جمله خشکسالی به صورت طبیعی رخ می‌دهند اما دستکاری در طبیعت، اکتشافات نفت، آلودگی‌ها و... توسط انسان رخ می‌دهند.

وی بیان کرد: در حال حاضر یکی از بزرگترین چالش‌های تالاب‌های خوزستان، تامین نشدن کامل حق‌آبه‌ها است و با بهانه‌های مختلف، از تامین این حق خودداری می‌شود.

سیر قهقرایی تالاب‌های خوزستان

مدحجی گفت: تالاب‌ها در انتهای حوضه‌های آبریز قرار دارند و تا زمانی که گفت‌وگوهای مدیریتی انجام نشود، آب کافی به تالاب‌ها نمی‌رسد و مشکلات آن‌ها گریبانگیر دیگر استان‌ها خواهد شد.

وی افزود: دیدیم که آتش‌سوزی هورالعظیم چگونه سراسر استان خوزستان را درگیر کرد و از سلامت تا تعطیلی‌ها و لغو پروازها موجب چالش شد. 

رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان گفت: آژیر خطر در تالاب‌ها به صدا درآمده است و در روند و سیر قهقرا هستیم و اگر این روند ادامه داشته باشد، در آینده خطرساز می‌شود اما هنوز فرصت برای مدیریت تالاب‌ها وجود دارد و در این خصوص، طرح‌های زیادی در این تالاب‌ها در حال اجراست.

تالاب‌ها، فدای تامین آب آشامیدنی

احمدرضا لاهیجان‌زاده معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست نیز در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ یکی از خشک‌ترین سال‌های آبی در ۵۰ سال اخیر بوده است و جزو سه سال کم بارش در نیم قرن اخیر محسوب می‌شود و در نتیجه این خشکسالی حدود ۲۰ سال اخیر و خشکسالی شدید سال گذشته، روان‌آب‌ها و آب پشت سدها بسیار کاهش یافت و سال بسیار سختی تجربه کردیم.

وی افزود: مساحت تالاب‌ها در سطح کشور ۴ میلیون هکتار است که بسیاری از این تالاب‌ها در پایاب رودخانه‌ها قرار دارند. بیشتر تالاب‌ها از طریق سیلاب آبگیری می‌شوند اما با توجه به اینکه سال گذشته خشکسالی شدیدی داشتیم و شرایط آبی به جایی رسید که در تامین آب شرب مردم هم دچار مشکل شدیم، نه تنها تالاب‌ها بلکه تعداد زیادی از شهرها هم دچار تنش آبی شدند. 

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست گفت: در این شرایط تالاب‌ها اولین جایی هستند که فدا می‌شوند. طبق قانون، بعد از تامین آب شرب، اولویت با تامین حق‌آبه تالاب‌هاست اما چون در پایاب رودخانه‌ها هستند، حتی اگر آبی رهاسازی شود، برداشت‌های غیرمجاز از بالادست منجر به این می‌شود که آب وارد تالاب نشود.

تالاب‌هایی که کامل خشک شدند

وی با اشاره به وضعیت تالاب‌ها در سال گذشته بیان کرد: در پی این شرایط، برخی تالاب‌های کشور کاملا خشک شدند و دریاچه ارومیه که یکی از بزرگترین دریاچه‌های جهان محسوب می‌شود، عملا از دست رفت. تالاب‌های هامون، جازموریان، گاوخونی، پریشان، بختگان، طشک نیز خشک و به کانون گرد و غبار تبدیل شدند. 

لاهیجان‌زاده ادامه داد: بخش عراقی تالاب هورالعظیم هم کاملا خشک شد و به تکرار دچار خودسوزی و دود آن موجب آزار مردم خوزستان شد. 

کاهش غبارخیزی از تالاب‌ها در بارندگی‌های اخیر

وی اضافه کرد: سال آبی امسال از اول مهر آغاز شده است و تا شهریور سال آینده ادامه دارد؛ فعلا بارندگی در حد نرمال بوده و بارش‌ها در جنوب کشور فراتر از نرمال هم گزارش شده است در نتیجه برخی از این تالاب‌ها تا حدودی آبگیری شده‌اند و حداقل غبارخیزی از بستر این تالاب‌ها کاهش چشمگیری داشته است.

تلاش برای نجات تالاب‌های خوزستان

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست بیان کرد: تالاب بین‌المللی شادگان بزرگترین تالاب ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر است و طرح‌هایی برای کنترل خروج آب از این تالاب در حال اجراست تا پهنه بیشتری از آن دارای آب باشد. مطالعات طرح جامع گردشگری این تالاب نیز تمام شده است تا گردشگری در این منطقه رونق یابد.

وی افزود: تالاب هورالعظیم نیز به جز مشکل تامین حق‌آبه، با پروژه‌های نفتی که در غرب کارون در حال اجراست دست و پنجه نرم می‌کند؛ تلاش می‌شود این پروژه‌ها نه تنها آسیبی به تالاب وارد نکنند بلکه با اجرای یک سری پروژه‌ها به احیای این تالاب ارزشمند کمک شود.

لاهیجان‌زاده گفت: بیشترین مشکل در این تالاب مرزی این است که عراق همزمان آبگیری هورالعظیم را انجام نمی‌دهد و منجر به این شده است که هور از سمت عراق خشک شود و مشکلاتی برای مردم ایجاد کند. 

زندگی اهالی تالاب بامدژ 
وی درباره وضعیت تالاب بامدژ هم افزود: از سال ۱۴۰۰، طرح احیا و نجات تالاب بامدژ آغاز شد و حدود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد که امیدواریم این پروژه تا هفته محیط زیست در خردادماه سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداری برسد و این تالاب به حیات خود و آب‌دار بودن دائم برگردد و تحول چشمگیری در روستاهای منطقه ایجاد کند.

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست گفت: پروژه‌هایی هم در تالاب شیمبار در شهرستان اندیکا به منظور جلوگیری از تخلیه آب نیز به بهره‌برداری رسیده و این تالاب اکنون بسیار زنده است و یکی از تالاب‌های بسیار خوب خوزستان است. تالاب میانگران ایذه نیز نیازمند اجرای برخی کارها و تامین حق‌آبه آن از سد کارون ۳ است.

وی درباره خطرهای تهدیدکننده تالاب‌ها به ویژه برای تالاب‌های خوزستان تصریح کرد: اولین و مهم‌ترین تهدید تالاب‌ها، تامین نشدن حق‌آبه است و اگر حق‌آبه تامین شود، دیگر تهدیدها قابل مدیریت هستند. حق‌‎آبه، شاه‌کلید برگشت خدمات اکوسیستم تالاب‌های خوزستان، مهار گرد و غبار، رونق معیشت مردم محلی و تولید ثروت برای خوزستان است. همچنین در کاهش اثر تغییر اقلیم بر خوزستان و کنترل سیلاب‌ها تاثیرگذار خواهد بود.

لاهیجان‌زاده ادامه داد: اگر حق‌آبه تالاب‌ها تامین شود دیگر خطر جدی که قابل مدیریت نباشد، وجود ندارد. متاسفانه معمولا حق‌آبه تالاب‌ها کامل تامین نمی‌شود این در حالی است که همچنان خوزستان یکی از پرآب‌ترین استان‌های کشور است.

وی اضافه کرد: مدیریت آب در خوزستان باید به گونه‌ای باشد که در تعریف منابع و مصارف خود، حق‌آبه تالاب‌ها را صددرصدی در نظر بگیرد.

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست گفت: با روند پیشین تامین حق‌آبه تالاب‌ها و بعد از وقوع گرد و غبارهای مهیب در خوزستان، نگاه‌ها به تالاب‌ها بسیار تغییر کرد و این موضوع موجب شد بخشی از حق‌آبه تامین شود اما باید این نگاه به‌روزتر شود و بعد از آب آشامیدنی، حق‌آبه تالاب‌ها به صورت صددرصدی تامین شود. 

زندگی در تالاب شادگان 
به گزارش ایسنا، تالاب‌های خوزستان در آستانه تبدیل شدن به کانون‌های دائمی ریزگرد و نابودی کامل قرار دارند. حق‌آبه ناچیز، آلودگی‌های صنعتی و کشاورزی، تصرف‌های غیرقانونی و مدیریت ناپایدار منابع آب، تهدید بزرگی برای این تالاب‌ها هستند.

با این حال، در میانه این تاریکی، اجرای طرح‌های احیای بامدژ و شیمبار شاید امیدهایی را زنده کرده باشد.

روز جهانی تالاب‌ها تنها یک یادآوری نیست، فرصتی است برای توجه بیشتر به این حوزه. نجات تالاب‌های خوزستان، به معنای نجات امنیت غذایی، سلامت هوا، معیشت جوامع محلی و امنیت زیست‌محیطی همه منطقه است و آینده استان خوزستان، وابسته به تصمیم‌های امروز مسئولان استانی و ملی برای بازگرداندن جریان زندگی به رگ‌های خشکیده تالاب‌هاست.